L’actualité Malienne en Langue Soninké

Bunan to Kiddalinkon do MINUSMA naxa
Awirilinxaso ke di, Kiddali yaxaru, i kaananken ga ni Zeina, ayiwa aken do i me gabe yan bugu nan daga mara ke kanmundunfuure yanqaran faga xoyi laxadunkanbu. Ayiwa, soro xa beenu taaxunten ga wa ken dingira di, kun ni duna kurenkitte MINUSMA, i ga ri jamaanen deema ti horonma kitemoxo siren ŋa. Ken noxo ya di, kurenlenmo ku xa da bunan do mexen giri katta jaman ŋa. Ken noxo di, a koyi nan ti soro yogonu yonkin toxo a di, a do nan joogi. Yaxaru ku bakke ke kite do Faransi kurenkitte be toxon ga ni #Barkane, i da yaalanŋe yogo ya dabari mara ke gidinbottun di, ken noxo ya di, i ga da robeerin kafo #MNLA do #CMA soro yogonu raga, baawo i do xonnun wa gollini doome katta jamaanen bonondinden ŋa. Ayiwa, ken ɲangolle ya ma gemu yaxaru ku yi, i xa bugu na kanmudunfuure yanqare ke raga. Nxa, ken xoni ma dalla, baawo MINUSMA do i jaman da yaxarun xata bakka dingira ke di, nxa i da dingira ke nuqu gabe bonondi. 
Jamaanen xerexerentan kurenlenmo beenu ga wa Bamako, ayiwa Awirilinxaso ke di, i d’i kitten saxu xonne yogo kanma, a toxon ga ni Fawaz Ould Ahmeida. I sinmayen di, ke yugo taqen wa bonondindu beenu ga da jamaanen yigeranun sanpa ti bunan do mexen ŋa na soro yogonu kari i di. Kun yigeranu ni « La Terrasse » Bamako Marisinxaso 7 siine 2015 do Mopiti yigera «Byblos» Utunxason di, a do Bamako yigera faranpare « Radisson Blu » Nowanburunxaso, siine 2016. Ayiwa, i ma ke xonne baane raga de, i d’a do yugo raga a toxon ga ni #SeyiduDunbuya, i ti aken ɲiini xonnun kaananke be ga da Koduwaara «GrandBassam» sanpa ti bunan do mexen ŋa Marisinxaso danginte ke di nan tanpille me sere kari.
« Xonnun n’an fayi, an yinmen sandiginun n’an fayi »
Ayiwa, o jamaane ke ni ke ya yi de, n’axa xibaarindi nan ti kittun saxu sandiginu yogonu kanma i ga da jamaanen gajanyokku siru yogonu fayi n’i gaaga jamaanen xonnun ŋa. Ken ŋa, sandiginun yinmanke a toxon ga ni Zumaana Jaawara ɲangiye wa katta a yi. N’axa xibaarindi nan ti marafanu yogonu wa no, i jonkon wa genme kamo sikki, ma kamo naxati wujjune me seefa ya yi. Ayiwa, xibaarun d’a koyi nan ti kun gajanyokku ga gaage soro beenu yi, i yogonu wa bakka jamaanen kinbakkan ya di. Ken su kite n’a saxu lenki koota ke yi, gemuxandare ke be ga wa jamaanen do Kinbakkan naxa, sariyankille yogo ti dingira xerexerenton nan sugandindi Kinbakkan kuranlen xaso beenu ga wa riini wuti jamaanen kurenkitten di. Ken noxo ya di, Kinbakka ke kafo yogonu xoyi #MNLA (robeerinun kafo), #HCUA, a do #MAA (Arabeenun kafo), i da maxanbaanun mundunu n’i rondi i kafonu ku di ma jamaane na kati i kappa kurenkitten ŋa, baawo kurenkitten royen maana yogo w’a di ken ga ni kurenlen xase su nda yi kapa jamaanen kurenkitten ŋa, a n’a ɲi marafan w’a kama maxa. Kinbakka ke kafonu wa yi na ke ɲangolle xa dabari, baawo jama gabe nt’i maxa i feddu ku di. Duna kurenkitte #MINUSMA domi a gansini nan ti MNLA jaman nta dangini kamo filli, HCUA jaman nta dangini kamo naxati, a do MAA jaman nta dangini kamo karagi, ma wujjune.

Faransi do Maalin kappanlenmaaxu
Faransi minisiri be siginten ga ni ti Faransi do jamaanun naxa xibaarun ŋa, a toxon ga ni #JeanAyrault, kapa Alimaɲi xallen ŋa, ikun da terende ɲa katta #IBK do i jaman ŋa daaru tenenŋe ke yi. Ken mewalle noxon di, minisiri ke d’a mundu IBK do i jaman maxa i na gollun jawondi fonne, ken ga ni gemuxandare ke be jamaanen do i kinbakkankon ga d’i kittibatten ro a di gelli suwenxaso ke be faayi ga dangi. A d’a koyi xadi nan ti ke be ga ni xonnun gajaŋen ŋa, ikun do Alimaɲi su na ŋanniyi baane ya yi ken ga ni na xonnun gaja ti moxondanben su yi.
Jamaanen kaayiti xasun sirondinde
Siine 2012 ke di xonnu beenu ga xenu Maalin ŋa nan ti i w’a munda na sariyan diinan taaxundi jamaane ke di, a do xa i ga da bonondindi gabe ɲa xoyi na jamaanen lullanun biyi, kun ga ni kaayiti xasu xasu i gan fuŋu kamo sikki ma wujjune me siine yi i dabariye do saasa naxa, ayiwa soro kurunbanu beenu ga ware kun sirondindun ŋa lenki koota ke yi, ikun do i sirondindun wa me yi. Ken ŋa, i d’a koyi nan ti kaayitinu ku sirondindun ga na ɲame su, i wa riini i su sanqi do xibaarinwoyiranun ŋa xoyi Internetin do i meenu. Kun kitaabu wa sefene jamaanen taarixun do danbenun do naamenun do diinanun do i me gabe gabe kanma gelli gelli o kisimanu kisimanun kiyen di.
Robeerin kafo MNLA
Siine 2012 di jamaanen kinbakkankon robeerin kafo be toxon ga ni #MNLA, i yugo be ga ɲi Fatanxullira sefallenman ŋa a toxon ga ni #MuusaAgAsarid, ayiwa awirilinxaso ke 28 ŋa ke maxanbaane da du boosi bakka ken sigira yi, a d’i kitten bugu kafo ke soron kitten di. Ayiwa, maxanbaane ke da ke ɲangolle xoni ma soron ju baawo gelli Maalin do kafo ke jaman ga gemu xanne di n’i kittibatten ro gemuxandare di gelli suwenxaso, siine 2015, ke maxanbaane ken ma ɲi ga duŋe ti ken gemuxandare nuxudufoonun ŋa, baawo a maxa kafo ke d’i gajanyinmun wara, kun yogonu ga ni na Kinbakkan maranun duwutte. Maxanbaane ke boosiyen ŋa, kafo ke xirise #BilalAgSeerifu ken ti, yugo ke boosiyen nta riini ti bonondinde i kafo ke di, baawo gelli gemuxandare ke kittibatten royen ŋa, i ɲi ga d’i sefallenma ke wara fon kaara.
Banbaranun do Fullun da me kari Mopiti maran di !
Menxaso ke di, Tenenku debe toxon ga ni #Kareri, ayiwa Banbaranun do Fullun da me kita. Ken noxo di, Banbara gabe do Fulla gabe ken yonki toxo fitina ke di. A wa xasu dantanto bakka, genme xoni nta ku xabilanu filli do me naxa, baawo Banbaranun w’a sinmana nan ti Fullu ku yogonu ni jihadun soron ya yi, i do kafo « Front de Libération de Macina » ya kitten wa me maxa. Nxa, debe ke meerin yinmanken sinmaye xoni feti ken ŋa, baawo a d’a koyi nan ti i da ike yinme seega fillandin kari gajaŋe ke di. O ga wa koota be xoyi, ke mara faajun wa jamaanen kurenlenmon ŋa na horonman sabatindi xabilanu ku do me naxan ŋa.
Menxaso ke di, Duna kuranlenmon kafo #MINUSMA yinmanke xoore yogo #HerveLadsous, meɲiye yogo di a gansindi nan ti ke be ga ni kinbakkanko ku kuranlen xason rondiyi xibaaren ŋa jamaanen kurenkitten di, ken fo fanan wa riini dabari ke koye yinme di. Ken ŋa, a d’a mundu kinbakkan kafonu (CMA, MNLA, kdm) i n’a faayi jawoye di na kuranlen xaso ku toxonu ro dare di, kuranlenmo beenu gan xawa roono kurenkitten di.
Bamako kutuŋun di
Menxaso ke 2 do 5 ŋa, Bamako kutuŋun ŋa, jabaren da kutunlenmu karagi me kari, baawo xibaarun d’a koyi nan ti kutuŋu ke noxon di, wujjune do kamo ɲeri me kutunlenme ya n’a di, ayiwa xa kutunlenmun gan xawa marana konpinlenmu beenu di, ken ni tanpille do fillo baane ya yi. Sariyan xa ga da ke be koni ken ni konpe su di, tankarage (50) sere yan xawa a di, nxa Bamako xalle dangi ken haqe di baawo kamo filli me kutunlenme wa ɲiini ɲuqini me kanma konpilen baane di. A do sariayan ti, kutunlenmu filli su, sandiginu filli nan xawa a koroosini, nxa Bamako tanmu do ɲeru me kutunlenme, seri baane yan sikki ti kun koroosinden ŋa. Ken xibaare ken ya sababu yi, fankamanun giri na mewalle ɲa a kanma. Ken mewalle noxon di, I gemu na sapa xerexerente taaxundi a gollun ga ni na kutuŋe ke koroosi, kapa kutunlenmon ŋa xoyi sariyan ga d’a fatanpansi moxo be sariyadarun di.
Kuranlenmon do xonnun da me kita
Maalin kuranlenmon do xonnun da me kita menxaso ke 11 Asongo maran di, ken ya sababu yi kuranlenme koloneli Salifu Baaba Ndawu toxo a di, a do kuranlenme tana, seri gabe xa joogi a di.
Kafo Yelimaane dagakaane sefallenma be ga rage n`a raqen texe kutuŋun ŋa, a ga ni Bakari Janbo, ayiwa lenki koota ke yi i da yugo ke bagandi kutuŋun ŋa. Ken ŋa, kafo ke yinmanken d’a koyi nan ti fi be ga ni dipite Mamadu Haawa Gasanma, a xa nan xawa ɲangarini ya fari n’a toxo ti dipiten ya ga ni.
Xannun xaranŋe Maalin di
Xaranmoxo Asetu Fune Samake, a ga ni yaxare be siginten ga ti xaranxibaarun ŋa gelli mundinden do jaganden banŋen ŋa, ayiwa a do i jaman do jamaanen tuwaana xoore yogonu da mewalle dabari. Ken mewalle noxon di, minisiri yaxare ke da a koyi nan ti ke be ga ni jamaanen xannun xaranŋen ŋa, i do gollun wa me yi ma xannu ku xaranŋen na kati riini sabati gelli xaransapa fanun ŋa ma katta xaralla xoorun ŋa (Iniwersitu). A da a koyi nan ti ke be o ga wa a xilli ti “Science”, ken wa o xannun di, ma o xonnun ga ri golli ya nan jagandi moxosiri kun do i me gabe kanma. Ken ya ni jamaanen ga ɲi ga da ŋanniye be wutu katta jamaanen xannun su xaranŋunden ŋa, ma ken ŋanniye ga ri ɲa tonŋun ya yi jamaananlenmon da.
Ko baane ni Gaaɲi La yi ?
Gaaɲi bange siine 1928. A faaba toxon ni Soya Duba. A ma toxon ni Bintu. A yaxarin fanan toxon ni Bakelin Denba. Gelli a tugunne, a ɲi nagaanan ya yi. A ɲi i ma sunsini dinma su lanben di, n’a deema soxen ŋa. A da xuraanen xaranŋen joŋa Jaala deben ya di, ken ga wa Soroma do Kaarata. Ken falle, a ri xaranŋe ke kutte ɲa Ɲooro. A faaba ɲi a deemana dinma su nan ti a na i dudoxoto do xaranŋen ŋa. Ken xaranŋe falle, Gaaɲi daga Sinfara (Koduwaara) nan daga yirangaagayen ɲa non ŋa. Ken dinman ŋa, a ga ɲi yiranxabila be gaagana ken toxon ni Fansi. Ken falle ya ni, a ga saage riini kaara nan daga yaxare wutu Konbonte (Jaala). A yaxi falle, a daga taaxu Bamako (Maalin tooridebe). N’a toxo Bamako, a ɲi Wakisinyiraamun ya gaagana Bamako do Monrowiya (Liberiya) naxa. A da siina gabe ɲa ken golle yi. Ken falle ya ni, Gaaɲi julaaxun ga yille katta Basa. A ɲa sababu yi na Maalin jamaanen tuwindini duna gonbonŋen su di ti yiraame yi, yiraame be ga wa a xilli “Basa”, a ga ni yiran faranpare yi, seran xoorinyiraame yi, yaxaren do yugo, leminen do xirise, i beesu ga w’a rondi koota xooru xoyi ɲaxa, yinmansiye, sallixoore, ma sallibucinne…Ken xa ɲa sababu yi lenki koota ke yi an wa ken basa walli sire gabe gabe yi Fatanbinnera do Fatanxullira.
Gaaɲi ɲi seri mulle ya yi, sere be ga ma ɲi roono sere jikke di, ayiwa gelli a lemine. Ken ŋa, a yanpa kiiti gabe gabe ya di a do seron naxan ŋa n’a toxo a jon ɲi i di. A hanmi ɲi I renmun maranden ya yi, ikun xa da ken marande kita. A da i faabakan deema moxosiri. A da i xabilan xa deema moxosiri. A da Maalin silaame gabe deema. Ken ŋa, a da misiide gabe gabe ya taga Maalin di, ken do gedixooru, kapa arabinxannen do faransenxannen xarankonpu. A da jaarandira sire xa taga a saarideben di, ken ga ni Jaala. Saado a ga wa xenne, a da xarankonpe taga arabinxannen xaranŋen da Sirakoro deben di, a jonkon ga daga gemu Seefan kamo tunmi miliyo yi. Ke be ga ni ti jakka, siine su ken wa genme Seefan kamo naxati miliyo, ma a kamo segi miliyo. Gaaɲi La ken ɲi banna ya yi, banna karinte, banna be ga hinne misikiini gabe yi, banna be ga ma i naaburen jonkoyi i baane yi. Ken ŋa, a xennu menxaso ke 17, siine 2016 Pari (Faransi tooridebe) n’a wuyun toxo tansege do segu yi.
Sere be ga d’a in deema na ku xibaaru kita, ken ya ni Bayidi Ndawu nan bugu Gupu (Jaala).

Sooninkanxaranlenmon fedde Sunpu Kafo do jaaranden kaara
O maarenyugu ku do o maarenyaxaru ku beenu ga d’a faamu nan ti lenki koota ke yi o Sooninkara faajun ga wa ke be yi ken ni xaranŋen ya yi, xaranŋen yan katta n’o Sooninkara bugu mexen di, xaranŋen yan ɲaana sababu yi geeji ken na kuma yaxarate, suxubanfo, a do ɲaxame. Ken ŋa, siine su sooninkanxaranlenmo beenu taaxunten ga wa Bamako, i ga koyin sange dabarini Sooninkara dingira di, o ga ti sange o ma ti lege do dinmen do sooxo tinme de, o ga ti sange o ti « jaarande », baawo ku xaranlenmo wa koyen muuman  su ya sugandini « jaaranden » xannen kanma katta Sooninkara dingira yogo yi. Ken ŋa, yirigi siine 2016, gelli sibiti, menxaso 14, xaranlenmo ku do i feddanlenmo, ken ga ni Sunpu Kafo ( Etudiants Soninké du Mali) i d’i fudinun wutu katta Sooninkara dingira be toxon ga ni Bananba a do i debinlenmu xoyi Madiinasaaxo, Kiiba, a do Tuuba nan daga sunpun do xatin faayi jaarandiranun ŋa, watunte be nda yi i di i na safaru, sanku, fo wo fo ya ga ni nan ti a sigiran nan xoora yonkinsahan di i wa kun kuyini sunpun do xatin ŋa. Ayiwa, n maarenmu, ke feti ke feddanlenmon ta fana yi, i ta fillandi xa feti, gelli fedde ke nan bange 2004 nan ri a wara ke siine yi, yaxanbaanu ku do o maarenyaxaru ku naxaanen siitinten ya ni katta o Sooninkara dagakaanimoxo siren ŋa. Ken ya ni, lenki koota ken ŋa, Bananba do i debinlenmun su sewanten ya ni ti maarenmu ku da ke golli sire yi, golle be tiiganden do maamanden ga ra nt’a ɲamana. Ken ya ni, hari fedde Sunpu kafo faajun wa Sooninkara su deemanden ŋa katta i haqirila siru ku tinmanden ŋa Sooninkara su da ! Ken ya ni, o danben ni o yinmenu ya yi !
Xaranlenma Sexiina Maarega yan d’in deema ti xibaarun mundinden ŋa.
   
Xibaarun mundindaanan do i safandaana : Banjugu S. Daraame, X

Publicités

Répondre

Entrez vos coordonnées ci-dessous ou cliquez sur une icône pour vous connecter:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l'aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion /  Changer )

Photo Google

Vous commentez à l'aide de votre compte Google. Déconnexion /  Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l'aide de votre compte Twitter. Déconnexion /  Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l'aide de votre compte Facebook. Déconnexion /  Changer )

Connexion à %s